Klaudia Ordzowiały-Grzegorczyk: Z problemów edycji tekstów kaukaskiego zesłania. Władysław Strzelnicki

„Grupa polskich poetów kaukaskich” działała w Tyflisie (Tbilisi) od końca lat 30. do połowy 50. XIX w.1. Określenie „grupa kaukaskich poetów” jest symboliczne, ponieważ tylko niektórzy z literatów byli poetami. Wśród nich byli też prozaicy, etnografowie czy historycy. Kaukaska grupa polskich poetów była wewnętrznie zróżnicowana: należały do niej osoby, które opublikowały wiele tekstów, jak i osoby o niedużym dorobku2. Grupa ta liczyła ok. czterdziestu twórców. Wśród nich byli m. in. Leon Janiszewski, Ksawery Pietraszkiewicz, Wincenty Dawid, Tadeusz Łada-Zabłocki, Karol Kalinowski, Władysław Strzelnicki, Mateusz Gralewski i in.3

Problemy związane z edycją tekstów polskich zesłańców są wielorakie. Do końca nie udało się ustalić, ilu tak naprawdę twórców liczyła grupa i jakie teksty zaginęły. Praca badacza przypomina więc pracę detektywa, a w publikacjach, które dotyczą zjawiska polskiego piśmiennictwa na Kaukazie często pojawiają się określenia: „tajemnica”, „zagadka”, „niewiele wiadomo”4 itp. Podczas czytania tekstów zesłańców trzeba zwrócić uwagę na ich ścisły związek z biografią autora (kontekst miejsca i czasu). Poza tym badania prowadzone nad tą twórczością powinny być interdyscyplinarne, tzn. powinny uwzględniać specyfikę regionu, uwarunkowania związane z funkcjonowaniem Kaukazu jako kolonii Imperium Rosyjskiego oraz bogactwo kultur, języków, obyczajów kaukaskich ludów. Co istotne, badacz-edytor musi brać pod uwagę język rosyjski i kulturę rosyjską jako element pośredniczący w percypowanej przez zesłańców przestrzeni Kaukazu (Puszkin, Lermontow, Bestużew-Marliński).

Teksty kaukazczyków są rozproszone w różnych almanachach i czasopismach epoki (np. „Athenaeum”, „Rubon”, „Rocznik Literacki”, „Gwiazda”, „Ondyna” itd.). Niektóre z tekstów nie zachowały się do naszych czasów, zaś inne są jeszcze w rękopisach, a część zaś znajduje się w archiwach gruzińskich.

Bardzo interesujące byłoby dokładne prześledzenie losów utworów Władysława Strzelnickiego. Ten, żyjący zaledwie 26 lat, poeta i prozaik ma bardzo interesującą i stosunkowo bogatą spuściznę literacką. Strzelnicki zadebiutował wierszem Anioł Stróż, który ukazał się w „Roczniku Literackim” (1843). W drugim tomie z 1844 roku pojawił się zbiór wierszy pt. Poezje W. S. (tutaj: Przestroga, W noc miesięczną. Dumka, Kaz-beg, Do… i…j, Do T. Łady-Zabłockiego, Bej-Bułat). W tomie 2 „Athenaeum” z 1845 ukazał się wiersz Kazbeg. Z kolei w „Roczniku Literackim” z 1846 roku opublikowany został blok liryków pt. Z poezji Władysława Strzelnickiego (tutaj: Do smutnego przyjaciela, Skowronek, Tęsknota, Życzenia, W imionniku J. H., Do…) oraz powieść Dwaj Uzdeni.

W 1846 roku ukazały się jeszcze Sonety Władysława Strzelnickiego oraz wiersz Grecja („Rubon” 1846, t. 7). Pośmiertnie wydany został tekst Ułomek z rozpoczętych szkiców Kaukazu („Rubon” 1849, t. 10). Zaś powieść kaukaska Mahmudek ukazała się w „Bibliotece Warszawskiej” (1847, t. 1 i 2). Strzelnicki publikował też w czasopiśmie „Gwiazda”. Tutaj w pojawia się utwór Jeździec na kaspijskim wybrzeżu (1846) oraz Ostatnia pieśń (1847)5. Pisarz publikował też w piśmie „Kavkaz”, m.in. w 1846 roku powieść Dwaj uzdeni oraz Nową wędrówkę narodów (utwór nieznany i zaginiony)6. W 1860 roku brat zesłańca, Józef, wydał w Żytomierzu cztery tomy jego utworów: Mahmudek, Dwaj Uzdeni, Poezje, Szkice Kaukazu. To jest pierwsze i jedyne tak kompletne wydanie tekstów zesłańca. Warto dodać, iż ramach realizowanego przez UPJPII przy współpracy BJ projektu „Biblioteka Kaukaska” zdigitalizowano Poezje i Szkice Kaukazu.

Inspiratorem działalności literackiej polskich kaukazczyków był Tadeusz Łada-Zabłocki7. Dbał o kontakt z literaturą krajową, starał się publikować swoje i cudze utwory. Zaś najważniejszym łącznikiem kaukazczyków z krajem był Józef Ignacy Kraszewski8. Teksty kaukaskiego zesłania niemal na bieżąco wchodziły w obieg polskiej literatury. Z tym wiązała się konieczność omijania przez poetów-żołnierzy cenzury (w tekstach kaukazaczyków pojawiają się przemilczenia i niedomówienia, mowa ezopowa, sztafaż orientalny itp.). Interesujące były też plany związane z rozwojem życia kulturalnego Polaków na Kaukazie (np. zamysł Łady-Zabłockiego, by wydawać polskojęzyczne czasopismo). Osobnym problemem badawczym są kontakty księgarskie zesłańców z polskimi i rosyjskimi wydawcami oraz kulturotwórcza rola gruzińskich salonów literackich w Tyflisie (wymiana literacka między Gruzinami, Rosjanami, Azerbejdżanami, Polakami).

1. Zob.: M. Filina, Rola grupy polskich »poetów kaukaskich« dla rozwoju kontaktów polsko-gruzińskich, w: Polacy w Gruzji, Warszawa 2004, s. 25.

2. A. Furier, Polacy w Gruzji, Warszawa 2009, s. 120.

3. Zob.: M. Inglot, Polacy piszący na Kaukazie w pierwszej poł. XIX w. Materiały do zagadnienia, „Pamiętnik Literacki” 1957, z. 2, s. 538-551.

4. Zob. M. Filina, dz. cyt., s. 25.

5. Por.: M. Inglot, dz. cyt., s. 547.

6. Zob. E. Lijewska, Wstęp, w: Poezje Władysława Strzelnickiego, Żytomierz 1860, s. 10. Dokument elektroniczny: http://kaukaz.upjp2.edu.pl/ksiegozbior/w_strzelnicki%20_poezje.pdf [data dostępu: 21.11.2014].

7. Cyt. za: E. Lijewska, Szkice kaukaskie. O twórczości wygnańczej Władysława Strzelnickiego, Poznań 1998, s. 37.

8. Tamże, s. 36-38.