Michał Grabowski Wybór pism krytycznych, oprac. Andrzej Waśko, Kraków 2005

Twórczość Michała Grabowskiego, znakomitego krytyka i teoretyka romantyzmu do dziś nie doczekała się należnego jej rozpoznania ze strony chociażby historyków literatury bądź idei. Doceniany za twórczość przedlistopadową, głównie za Myśli o literaturze polskiej z 1828 roku, będące rewelacyjną diagnozą także polskiej literatury, w późniejszym okresie spotykał się raczej z niezrozumieniem czy nawet zdecydowaną niechęcią i krytyką ze strony przeciwników. Tymczasem Grabowski był bodaj jedynym pisarzem wysokiej klasy, który po upadku powstania listopadowego pozostał w kraju, nie tracąc przy tym rozeznania w twórczości poetów emigracyjnych. Obserwował dwutorowy rozwój polskiego romantyzmu – tego krajowego jak i emigracyjnego, i jak mało który krytyk literacki, potrafił wyciągnąć z tego błyskotliwe wnioski. Do oceny literatury stosował głównie argumenty estetyczne, a nie tylko – jak chcą jego oponenci – jedynie kryteria religijno-polityczne, chodź te drugie na pewno nie pozostawały bez wpływu na jego konserwatywne poglądy. Grabowski, jako uważny obserwator zarówno wydarzeń politycznych, jak i świadek zmian zachodzących w literaturze, już po roku 1838 sformułował dla literatury polskiej nowe postulaty estetyczne (między innymi w II tomie Literatury i krytyki). Nie odrzucał dziedzictwa romantyzmu przedlistopadowego, ale rozumiał, że ze względów politycznych, miejsce frenezji, metafizycznego buntu i ludowości, musi zająć swojska kultura popularna, regionalna tradycja ludowa i kultura staroszlachecka. Osadzona w takich ramach polska literatura miała być gwarantem ciągłości polskiej tradycji i zachowania narodowej tożsamości.

Niniejsza antologia prezentuje najważniejsze rozprawy Grabowskiego – pochodzą one z różnych okresów jego twórczości prezentują krystalizowanie się poglądów opartych na wartościach konserwatywnych i narodowych. Stanowisko polityczne Grabowskiego, jak i ewolucja jego zapatrywań przechodzących od fascynacji romantyzmem do nieraz cierpkiej w tonie jego oceny, budują obraz Grabowskiego jako autora wymykającego się jednoznacznej ocenie i uproszczonym sądom.

Nota o autorze: dr hab. Andrzej Waśko pracuje w Katedrze Historii Literatury Oświecenia i Romantyzmu Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz w Instytucie Kulturoznawstwa Wydziału Filozoficznego Akademii Ignatianum w Krakowie. Autor książek historycznoliterackich: Romantyczny sarmatyzm: tradycja szlachecka w literaturze polskiej lat 1831-1863 (1995) i Zygmunt Krasiński: oblicza poety (2001), publicystycznych: Poza utopią i nihilizmem: człowiek jako podmiot kultury (2007) oraz Demokracja bez korzeni (2009) a także wielu artykułów naukowych zamieszczanych w wydaniach zbiorowych. Pod jego redakcją ukazały się następujące pozycje: Rodowód polityczny Polaków: materiały z Sympozjum Historyków, Kraków, 3 grudnia 2003 (2004); Ziemia miechowska w dziejach Polski: dziedzictwo i perspektywy: sympozjum historyczno-kulturalne, 26 X 2006 (2006) oraz Tadeusz Isakowicz-Zaleski: Wiersze (2006). Jest reaktorem naczelnym „Perspektyw Kultury”, pisma wydawanego w Instytucie Kulturoznawstwa Akademii Ignatianum oraz felietonistą „Arcanów”, „Gazety Polskiej” i „Gazety Polskiej Codziennie”.