Wacław Rzewuski, Nie-bajki i inne opowieści szlacheckie, oprac. Iwona Węgrzyn, Kraków 2011

Nie-bajki i inne opowieści szlacheckie Henryka Rzewuskiego to dzieło jednego z najbardziej oryginalnych i zagadkowych pisarzy polskich dziewiętnastego wieku. Utwory te, po części opublikowane zostały w tomie z 1851, pozostałe ukazały się na łamach „Tygodnika Petersburskiego”.

Rzewuski jako pisarz kojarzony jest przede wszystkim z gawędą szlachecką – gatunkiem będącym literacką realizacją sarmatyzmu. W latach 1839-1841 opublikował słynne Pamiątki JPana Seweryna Soplicy cześnika parnawskiego. Dzięki temu ocalił dla kolejnych pokoleń sarmacką przeszłość – obyczaje i tradycje szlacheckich dworów, będące kwintesencją tożsamości narodowej. Nie-bajki wydane kilkanaście lat później zaskoczyły czytelników konstrukcją fabularną: fantastycznym światem duchów i nadprzyrodzonych zdarzeń, które ubrane zostały w ramy gawędy szlacheckiej. Ze znanego czytelnikom gatunku gawędy zachował Rzewuski stylizację na opowieść ustną, rozwlekłą narrację, dygresyjność oraz szlacheckich bohaterów. Nowością stała się cudowność i atmosfera grozy a także konstrukcja wyraźnie nawiązująca do renesansowego Dekameronu Giovanniego Boccaccia. Nie-bajki opowiadają przez kolejne wieczory przedstawiciele elity towarzyskiej Krakowa – arystokracja, zamożni ziemianie, wysocy rangą urzędnicy i profesorowie miejscowej akademii, zbierający się co wieczór w salonie generałowej Mokronowskiej. Nie-bajki, ale historie, które wydarzyć miały się naprawdę, przywołują nie tak dawno minioną przeszłość szlachecką wraz z wielobarwnymi postaciami w kontuszach – prawdziwymi symbolami sarmackiej przeszłości. Nie bez znaczenia dla wymowy ideowej utworu jest także galeria bohaterów współczesnych, bywalców salonu, trafnie sportretowanych przez Rzewuskiego. W ten sposób Nie-bajki zyskują podwójne przesłanie. Oprócz oryginalnej warstwy fabularnej wartością tych utworów staje się wnikliwy obraz ówczesnej polskiej arystokracji.

Nie-bajki nie znalazły uznania u współczesnych krytyków literatury, którzy nie zrozumieli nowatorskiej formy tych utworów. Nie sięgała po Nie-bajki także publiczność literacka, przyzwyczajona do tradycyjnej formy gawędy szlacheckiej – wyznaczonej przecież przez tego samego autora! Józef Ignacy Kraszewski dostrzegł w Rzewuskim tragiczną postać rozdartą między ukochaną przeszłością a nieakceptowalną teraźniejszością i tą swoistą dychotomią tłumaczył „niespójne w przekazie” pisarstwo autora Pamiątek Soplicy.

Opatrzone komentarzem Iwony Węgrzyn współczesne wydanie Nie-bajek i innych opowieści szlacheckich pozwala odczytać utwory Rzewuskiego we właściwym dla nich kontekście biograficznym i historycznoliterackim, pozwalającym na pełne zrozumienie intencji autora.

Nota o autorze: dr hab. Iwona Węgrzyn pracuje w Katedrze Kultury Literackiej Pogranicza Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autorka książek: Polskie piekło: literackie biografie zdrajców targowickich: Stanisława Szczęsnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego i Seweryna Rzewuskiego (2005) oraz W świecie powieści Henryka Rzewuskiego (2012). Ponadto przygotowała do druku i opatrzyła wstępem następujące pozycje: Julian Klaczko: Rozprawy i szkice (2010); Henryk Rzewuski: Wędrówki umysłowe; Mieszaniny obyczajowe (2005); Juliusz Słowacki: Ksiądz Marek (2004); Franciszek Bohomolec: Czary: komedia w trzech aktach (2003); Alojzy Feliński: Barbara Radziwiłłówna (2003), Aleksander Fredro: Pan Geldhab (2004).