Stanica hulajpolska i ukraińskie opowieści Michała Grabowskiego, OPRAC. IWONA WĘGRZYN, KRAKÓW 2016

Grabowski – podobnie jak i inni konserwatyści tamtej epoki – nadszarpnął swój nienaganny wizerunek pierwszego krytyka, ale i niepośledniego pisarza – autora powieści i opowiadań historycznych. Uważany za autorytet w kwestiach rozwoju krajowej poezji romantycznej, przede wszystkim jej ukraińskiej odmiany, współcześnie funkcjonuje w opracowaniach poświęconych jedynie mało znanym postaciom polskiej literatury. Z czołowego miejsca, jakie zajmował jeszcze w XIX wieku, zepchnęły go kontrowersyjne poglądy i niejednoznaczna postawa oraz niemożność właściwego odczytania jego intencji, których współcześni Grabowskiemu w żaden sposób do końca zrozumieć nie mogli. Kilka co najmniej „dziwnych” decyzji pisarza sprawiło, że dziś nie pamięta się raczej jego osiągnięć literackich, a wspomina za to jego kłopotliwe nieco zapatrzenie w stronę Rosji.

Z niesprawiedliwą i zbyt pochopnie pozostawioną tezą o rzekomej współpracy Grabowskiego z Rosją polemizuje we Wstępie do Stanicy Iwona Węgrzyn, odsłaniając kulisy okrytego złą sławą listu pisarza do generała Bibikowa, jak i przypominając okoliczności jego wysłania, reakcje innych pisarzy na ów list, konfrontując przy tym te informacje z postawą i decyzjami samego Grabowskiego. Dzięki temu, przystępujemy do lektury Stanicy z pełniejszym obrazem jej autora, znawcy powieści historycznej, której paradoksalnie sam Grabowski ukrywający się pod pseudonimem Edwarda Tarszy, sprostać nie mógł, o czym świadczy chłodne przyjęcie przez współczesnych kolejnych jego utworów. Przyczyną zguby Grabowskiego-Tarszy okazało się zbytnie „oczytanie” w literaturze poruszającej wątki ukraińskie i nadbudowywanie własnych wersji nad historie już wcześniej opracowywane. Brak oryginalności autora zadecydował o niemożliwości spełnienia się jego marzenia, aby z powieści historycznej uczynić epos czasów współczesnych.

Niemniej jednak dobrą stroną przypomnianych utworów Grabowskiego jest oryginalny styl pisarza, specyfika jego języka i obrazowania, dostrzegalne głównie w mniejszych formach prozatorskich – na przykład w Koliszczyźnie, Panu staroście kaniowskim czy Zamieci w stepie. Liczne prowincjonalizmy, galicyzmy, regionalizmy i ukrainizmy – pieczołowicie wyjaśniane przez Iwonę Wegrzyn w przypisach – kształtują literacki klimat utworów Grabowskiego, jednocześnie oddając atmosferę romantycznej Ukrainy i wieloetnicznego pogranicza. Na kartach opowieści ożywają zapomniane historie miłosne, stając się swego rodzaju odzwierciedleniem polsko-ukraińskich relacji. Z drobiazgowych opisów ukraińskich krajobrazów – bezkresnych stepów usianych opuszczonymi futorami i licznymi kurhanami, wyłania się melancholijny obraz Ukrainy znanej z dawniejszych dzieł poetów „szkoły ukraińskiej”.

Z kolei Stanica hulajpolska to powieść o Ukrainie dotkniętej fatalizmem historii, o szlachecko-chłopskiej krainie, której już nie ma, a którą Grabowski stara się jednak ocalić w kilku statycznych obrazach z przeszłości. Powieść ta przesycona jest wszechobecną na jej kartach rozpaczą, poczuciem klęski i żalu, niezgłębioną tęsknotą za utraconym światem Rzeczpospolitej szlacheckiej, jedynym, w którym potrafił żyć sam Grabowski i całego jego pokolenie. Niewątpliwie przypomniane przez Iwonę Węgrzyn zapomniane utwory Michała Grabowskiego wprowadzą czytelnika w świat romantycznej wizji Ukrainy, rzucając światło na historię zawiłych relacji polsko-ukraińskich. Niniejsza edycja odsłania też literackie talenty samego Grabowskiego – przywracając należne mu miejsce wśród najwybitniejszych i najoryginalniejszych polskich pisarzy dziewiętnastowiecznych.

Nota o autorze: dr hab. Iwona Węgrzyn pracuje w Katedrze Kultury Literackiej Pogranicza Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autorka książek: Polskie piekło: literackie biografie zdrajców targowickich: Stanisława Szczęsnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego i Seweryna Rzewuskiego (2005) oraz W świecie powieści Henryka Rzewuskiego (2012). Ponadto przygotowała do druku i opatrzyła wstępem następujące pozycje: Julian Klaczko: Rozprawy i szkice (2010); Henryk Rzewuski: Wędrówki umysłowe; Mieszaniny obyczajowe (2005); Juliusz Słowacki: Ksiądz Marek (2004); Franciszek Bohomolec: Czary: komedia w trzech aktach (2003); Alojzy Feliński: Barbara Radziwiłłówna (2003), Aleksander Fredro: Pan Geldhab (2004).