Dr Edyta Gracz-Chmura Wydział Polonistyki UJ - Krakowiak jako gatunek literacki?

  1. Pochodzenie krakowiaka, definicje

Słownik terminów literackich pod redakcją Janusza Sławińskiego podaje następującą definicję krakowiaka: przyśpiewka ludowa wykonywana w trakcie tańca o tej samej nazwie, złożona zazwyczaj ze strof 4-wersowych; będąca przedmiotem stylizacji w poezji XIX wieku. Uszczegółowia definicję krakowiaka Słownik folkloru polskiegoJana Krzyżanowskiego i wskazuje na takie cechy krakowiaka jak: czterowiersz 12-zgłoskowy, występujący często jako szereg połączonych czterowierszy o charakterystycznej żywej melodii (takt 2/4, rytm synkopowany) i częste połączenie z tańcem o tej samej nazwie. Podobne cechy krakowiaka podaje Władysław Kopaliński (Słownik mitów i tradycji kultury), wyraźnie sygnalizuje jednak narodowy charakter krakowiaka i jego reprezentatywność dla całej kultury polskiej.

Zmiany w semantyce terminu zaczęły następować stopniowo w XVIII wieku wraz z kulturowym awansem pieśni ludowej. Mianem krakowiaka zaczęto wówczas określać nie tylko pierwotną jedność tańca, melodii i tekstu, ale przede wszystkim sam tekst. Autonomizacja tekstu stała się z kolei przyczynkiem do uszlachetniania jego treści, a w końcu do powstawania utworów poetyckich stylizowanych na krakowiaki.

WERSOLOGIA

Krakowiaki reprezentują dwuwiersz (zwany dystychem), co jak powszechnie wiadomo jest najmniejszą strofą w polskiej poezji, stąd jego lapidarność i zwarta konstrukcja składniowa. Autorzy podręcznika Zarys poetykipodają, że dystych wywodzi się zarówno ze źródeł obcych jak i polskich: przysłów, porzekadeł oraz pieśni ludowych1.Strofa tego typu wyklucza możliwość łączenia i przeplatania różnych rymów, zmian rytmu stopowego i swobodnego kształtowania układu intonacyjnego. Cechą charakterystyczną dwuwersowej strofy ludowej jest podwójny paralelizm. Pierwszy dotyczy zestawienia świata ludzkiego ze światem przyrody. Drugi, związany z językiem pieśni ludowej, zakłada paralelność fonetyczną i morfologiczną. Strofę dwuwierszową wyróżnia ponadto samodzielność tematyczna w stosunku do pozostałych strof oraz samodzielność intonacyjno-składniowa.

Maria Dłuska w pracy Odmiany i dzieje wiersza polskiego, zakwalifikowała krakowiaki do sylabotonizmu, szczególnie obficie czerpiącego z nurtu poezji ludowej i melicznej. Taki wiersz pieśniowy, co podkreśla badaczka, unikał transakcentacji melicznej, rozmijając się w tym punkcie z właściwą poezją ludową stosującą meliczną transakcentację szeroko i swobodnie. Najczęściej stosował formę 8-zgłoskowca trocheicznego 4+4 o wybitnie sylabotonicznym rytmie albo formułę 7-zgłoskowca o różnych rytmach, ale zawsze z przewagą trocheja. Te miary wiersza konsekwentnie stosowali autorzy krakowiaka, chociażby Wasilewski, ale także poeci tej miary, co Lenartowicz, Syrokomla, Pol a później i Konopnicka. Maria Dłuska zwraca również uwagę na bezcelowość poszukiwań wspólnego wersyfikacyjnego kanonu dla pieśni ludowych, a zatem także dla krakowiaków ludowych. Kanony tego rodzaju poezji wynikają ze stopnia symbiozy tekstu poetyckiego i rytmu muzycznego. Wiersz ludowy ma zatem kilka norm wersyfikacyjnych w zależności od rodzajów symbiozy poezji i muzyki. Chcąc zbadać wersologię konkretnego utworu, należy zatem określić rodzaj symbiozy .

Związek pieśni ludowej z muzyką pociąga za sobą również specyficzne ukształtowanie języka tekstu poetyckiego. Nasilenie swoistości języka najwyraźniej przebiega w morfologii i leksyce, choć nie omija także innych struktur języka.

  1. Źródła krakowiaków

W literaturze polskiej istniały trzy źródła krakowiaków: zbiory autentycznych pieśni ludowych, krakowiaki jako inkrustacje w tekstach literackich (zarówno autentyczne jak i stylizowane) oraz oryginalne krakowiaki – utwory poetyckie, stylizowane na teksty ludowe. Problem krakowiaka jako gatunku literackiego dotyczy jedynie krakowiaków literackich, a więc oryginalnych utworów poetyckich, które wyszły spod pióra najczęściej poetów dziewiętnastowiecznych. Dość okrojonej przestrzeni literackiej, z którą krakowiaki były związane (Kraków i okolice), towarzyszy zawężony czas, w którym utwory te powstawały – umownie możemy go zawęzić do następującego przedziału: koniec XVIII oraz niemalże cały XIX wiek. Ta ściśle określona czasoprzestrzeń krakowiaka związana jest z istotą tych utworów: powstawały one w oparciu o teksty ludowe z okolic Krakowa (przejęły od nich m.in. poetykę, a przede wszystkim ścisły związek z melodią, w pewnym sensie nawet „muzyczny charakter”), powstawały w okresie odrodzenia zainteresowań folklorem i w oparciu o motywy związane z krakowską historią i tradycjami (zarówno ludowymi jak i „miejskimi”).

  1. Krakowiaki literackie

Krakowiak jako postać literacka i jako rodzaj wiersza pojawia się jeszcze w dziełach oświeceniowych – w Wyrzynku Jacka Idziego Przybylskiego (1795) oraz w Sielankach wiejskich Wincentego Reklewskiego (w zbiorze Pienia wiejskie, 1811). Nie są to jednak formy „czystego” krakowiaka. Na przykład utwory Reklewskiego stanowią formę pośrednią między sielanką (długie wersy, rozbudowane opisy przyrody) a krakowiakiem (paralelizm ludowy w monologu Stasia, jednego z bohaterów oraz motyw krzesania podkówkami). Można użyć stwierdzenia, że krakowiaka jako postać literacką i rodzaj wiersza rozpropagowali poprzednicy krakowskich romantyków. Przede wszystkim Kazimierz Brodziński w sielance krakowskiej Wiesław (1820), Wojciech Bogusławski w dramacie Cud mniemany albo krakowiacy i górale (1794) grywanym także jako opera z muzyką Jana Stefaniego.Nie mniejszym zainteresowaniem publiczności, także dzięki widowiskowym krakowiakom, cieszył się wodewil Karola Kurpińskiego, trawestowany z utworu Bogusławskiego – Zabobon czyli Krakowiacy i górale (Nowe Krakowiaki) z librettem Jana Nepomucena Kamińskiego, dyrektora teatru lwowskiego (1816). A na scenach krakowskich krakowiaki rozbrzmiewały w licznych utworach Konstantego Majeranowskiego: dramatachPierwsza miłość Kościuszki, Kościuszko nad Sekwaną (1821)oraz w Weselu na Pocieszce (1823)2. Krakowiaki w formach dramatycznych pojawiały się jeszcze w II połowie XIX wieku w utworachWładysława Ludwika Anczyca takich jak: Łobzowianie, obrazek dramatyczny ze śpiewkami, w jednym akcie (1854) oraz Flisacy, obrazek ludowy w jednym akcie ze śpiewkami (1873).

Krakowiaki najdoskonalsze pod względem formy i najciekawsze pod względem tematycznym wyszły spod pióra krakowskich poetów romantycznych. Pisał je Edmund Wasilewski i to zarówno jako pojedyncze utwory (Krakowiak do H. (Śnił mi się aniołek), Zapomniane skrzypki moje, Wesoły, szczęśliwy), jak i łączył w całe cykle poetyckie: Krakowiaki (inc. „Pamiętaj dziewczyno, że ja cię nie minę”, rękopis BJ). Krakowiaki Wasilewskiego skwapliwie wykorzystywały motywy znane także z pieśni ludowych – najczęściej miłość, chłopską butę i przywiązanie do rodzimych wartości, motywy historyczne.

Najdoskonalszą realizacją formy krakowiaka jest poemat Wasilewskiego zatytułowany Krakowiaki pomyślany jako poetycka wprawka przed napisaniem dłuższego dramatu, opartego na motywach niezwykle barwnie eksponowanego folkloru krakowskiego. Poemat ten oparty jest na motywach podań ludowych, opisach tradycji i obrzędów, a także bliższej i dalszej Wasilewskiemu historii Krakowa. Elementy te miały w zamiarze autora utrwalać narodową tożsamość, ale poeta odsyła również do przemyśleń związanych z istotą poezji i kultury w ogóle. Rozpamiętuje także istotę twórczości oraz czyni wyraźne aluzje do własnej biografii (opisuje m.in. miłość do Halki Schugtówny). Trwałą wartością poematu Wasilewskiego jest zbudowanie wizji Krakowa – małej ojczyzny w wymiarze osobistym oraz idylli utraconej w wymiarze ogólnonarodowym. Posępne opisy krakowskiej katedry i grobów królewskich przywodzą na myśl motyw cmentarza, zbiorowych mogił, miasta umarłego – elementów niezwykle sugestywnych i popularnych w romantycznej poezji Krakowa. Motyw ten jedynie zasygnalizowany powróci z całą mocą swej wyrafinowanej formy w najdoskonalszym dziele Wasilewskiego – poemacie Katedra na Wawelu (powstałej około 1840). W tekście KrakwoiakówWasilewski czyni też wyraźne aluzje do obecnej sytuacji politycznej, ewidentnie kontrastującej z minionym czasem potęgi i chwały (por. krakowiak Na Wawel, na Wawel, krakowiaku żwawy).

Z kolei utwory Anny Libery oscylowały wokół tematów ludowych. Eksponowały barwność krakowskiego folkloru, bogactwo tradycji i motywy znane z historii narodowej. Libera była apologetką czasów pradawnych – do swych krakowiaków zręcznie wplatała elementy dziejów bajecznych w tym postacie Krausa i Wandy. Poetka ta należała do tego grona twórców krakowskich (obok Majeranowskiego, Józefa Łapińskiego), które utrwalało legendę kościuszkowską. Osoba namiestnika pojawia się w kilku jej krakowiakach związanych z historią Krakowa. Równie ważnym bohaterem jest dla niej krakowski lud – który inaczej niż w poezji Wasilewskiego – nie jest tylko barwnym nośnikiem folkloru, ale stanowi istotną część narodu, pojmowaną na równi z warstwą zamożniejszą. Zabieg ten podyktowany był społecznym programem Libery, jej walką o równouprawnienie – nie tylko kobiet, ale wszystkich ludzi w ogóle, których starała się postrzegać i opisywać indywidulanie (por. krakowiaki Łobzowianie, Prądniczanie, Flisaki, Obywatel).

W II połowie XIX wieku krakowiaki pisali jeszcze: Władysław Ludwik Anczyc (Krakowiaki) oraz pogrobowcy krakowskich romantyków, w tym Michał Bałucki (Nie wesoły krakowiak; Krakowiaki) oraz Jan Kanty Turski (Krakowiaki). Słychać w nich wyraźne echo programu literackiego Wasilewskiego – eksponują krakowską historię i tradycję, ale z wyraźną nutą nostalgii i smutku.

W gronie autorów krakowiaków są jeszczetwórcypoczątku XIX wieku jak:Antoni Gorecki iTymon Zaborowski, nieco późniejsi:Teofil Lenartowicz, Pol, Marceli Skałkowski, Syrokomla,Julia Woykowska, Narcyza Żmichowska,a także nieco starsi: Konopnickaczy Sienkiewicz oraz Artur Oppman, Lucjan Rydel, Tadeusz Boy-Żeleński. Wśród autorów krakowiaków literackich jest spore grono twórców mniej znanych, w tym m.in.: Konstanty Krumłowski (pochodzący z Kołomyi autor Krakowiaków brukowych), Szymon Wicherek (autor politycznych Krakowiaków na cześć Śląska przez Górala z Makowa, Lwów 1897), Bogusz Zygmunt Styczyński (Święta prawda, czyli Krakowiak napisany w czasie Karnawału 1879 roku przez Bogusza Zygmunta Styczyńskiego), Wincenty Smagłowski (Krakowiaki porabacyjne Jacentego Toporka, Lwów roku zbawienia 1848, Lwów 1848) czy F. Jan. Żuk-Skarszewski autor ciekawychKrakowiaków mnemotechnicznych czyli sposobu ułatwiającego naukę chronologii zastosowanego do chronologii dziejów Polski(Kraków 1869).

Równolegle do awansu literackiego rozwijała się obyczajowa moda na krakowiaki. Śpiewano je nie tylko w domach szlacheckich, ale również w salonach mieszczańskich3. Popularne zbiory pieśni towarzyskich: Album Jubileuszowe utworów wokalnych Bolesława Dembińskiego(Poznań 1905) oraz serie: Koncert w Salonie: wybór duecików salonowych na dwa głosy żeńskie lub mieszane iwielokrotnie wznawiana seria Pieśni, które lubimyz muzyką Zygmunta Noskowskiego zawierały krakowiaki opatrzone przypisem „śpiewy salonowe”, co wskazuje na proweniencję zawartych tam tekstów. Jako krakowiaki salonowe ukazały się również utwory Marii Konopnickiej (Krakowiak o inc. „Alboż mi ptaszkowie swoje skrzydła dajcie”, z muzyką Ignacego Friedmana; Kraków 1901), oraz Krakowiak ze słowami Żmichowskiej (inc. „Wezmę świecę i latarnię i głownię z komina”, w serii Koncert w Salonie). Ponadto krakowiaki salonowe zebrano w dwóch obszernych zbiorach zawierających także „uszlachetnione” wersje krakowiaków ludowych. Są to: 336 krakowiaków najdelikatniejszych, śpiewanych w kółku towarzyskim (Kraków 1862) oraz 370 krakowiaków najdelikatniejszych, śpiewanych w kółku towarzyskim(Kraków 1870). Największą popularność zyskało wydanie krakowiaków z muzyką Wincentego Studzińskiego, których począwszy od roku 1854 ukazało się kilkanaście serii. Oprócz utworów Wasilewskiego zawierały one także pieśni Wincentego Pola i Franciszka Żyglińskiego.

W XIX wieku powszechne stały się zwłaszcza osobne wydania poszczególnych krakowiaków – pieśni uzupełnionych o melodię, a także różnych tekstów z opracowaną specjalnie do nich melodią krakowiaka. Tym sposobem jako krakowiaki ukazały się m.in. wiersze Franciszka Żyglińskiego (Sen, Polatuj nad groby), wiersz Puszkina Czarny szal w przekładzie Antoniego Edwarda Odyńca4, a nawet tekst Jeszcze Polska nie zginęła, a więc utwory, które pierwotnie krakowiakami nie były. Moda na krakowiaki sprawiła, że na rynku wydawniczym pojawiły się również krakowiaki weselno-kuligowe (np. Krakowiak weselno-kuligowy z zamku Tenczyn z 1854; Krakowiak z wesela w Zalesiu) czy krakowiaki jubileuszowe (krakowiak Stanisława Niedzielskiego zatytułowany Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu w dzień obchodu jubileuszowego poświęcony krakowiak do śpiewu)(Kraków 1880).

Niecodzienny zwrot w karierze literackiej krakowiaka zaczął się już w II połowie XVIII wieku, kiedy popularność tych utworów zaczęli wykorzystywać anonimowi agitatorzy polityczni. Powstawały wówczas utwory mającena celu propagowanie określonych postaw i poglądów społeczno-politycznych. O specyficznej roli, jaką musiały spełniać krakowiaki w momentach szczególnie zaognionej sytuacji politycznej świadczą słowa chyba najpopularniejszego krakowiaka politycznego (o incypicie „W Krakowie na Plantach pod Kapucynami…”), napisanego przez Liberę i krążącego jako utwór anonimowy w licznych odpisach. Pretekstem do jego napisania stał się głośny w Krakowie mord na znienawidzonym przez Polaków radcy sądowym Ignacym Zajączkowskim, prowadzącym śledztwo po wydarzeniach powstania z 1846 roku. Utwór Libery jest oryginalnym krakowiakiem polityczno-satyrycznym, wyrażającym aprobatę dla śmiałych ruchów niepodległościowych i radykalnych rozwiązań politycznych. Do powiązanych z powstaniem krakowskim wydarzeń rabacji galicyjskiej nawiązywał utwór Wincentego Smagłowskiego (ps. Jacenty Toporek):Krakowiaki porabacyjne Jacentego Toporka, Lwów roku zbawienia 1848 (Lwów 1848).

Anonimowo wydane krakowiaki upamiętniły także wydarzenia z roku 1848: E. J., Krakowiak (Na nutę: podkóweczki krzeszcie ognia). „Na korzyść więźniów amnestionowanych” (Kraków 1848 ?), E.J., Krakowiak Do Tarnowianów, (miejsce wyd. nieznane, 1848),Krakowiak śpiewany przez Amatorkę na koncertach Stanisława Szczepanowskiego w Krakowie w dniach 14 i 27 września 1848 r. (Kraków 1848) czy Krakowiak [Tnijmy żwawo podkówkami] (Kraków, 1848?). Niektóre odnosiły się do atmosfery politycznej z okresu powstania styczniowego: Krakowiak prosto z Igły czyli Iglawy (Iglau) nadesłany (Kraków 1863). Z formuły krakowiaka chętnie korzystały również dwory państw zaborczych (zwłaszcza w okresie Wolnego Miasta Krakowa), publikując krakowiaki dyskredytujące polskie ruchy niepodległościowe, utwory z okazji imienin czy urodzin cesarza, bądź takie, które politykę państw okupujących ziemie polskie przedstawiały w pozytywnym świetle. Jeszcze na początku XX wieku po krakowiaka sięgali twórcy tzw. Krakowskich szopek i tekstów kabaretowych. Najbardziej znanym jest Krakowiak z Szopki krakowskiej „Zielonego balonika na rok 1912”, ze słowami Tadeusza Boya– Żeleńskiego (Kraków 1912).

W połowie XIX wieku moda na krakowiakipodbudowana zostaje licznymi rozprawami z pogranicza etnografii i literatury ukazującymi się głównie w latach 30. XIX wieku. Ich autorami są: Kazimierz Władysław Wójcicki (Pieśni ludu Biało-Chrobatów, Magurów i Rusi znad Bugu, z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, Warszawa 1836) oraz Wacław z Oleska (Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego z muzyką instrumentowaną przez Karola Lipińskiego, Lwów 1833). W 1837 roku Aleksander Tyszyński publikuje quasi-powieść Amerykanka w Polsce. Romans, zawierającą podział na krakowiaki ludowe i oryginalne (pisane przez twórców osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych). Z kolei Anczyc, w Obrazach krakowskich, w zależności od podejmowanej tematyki, wyróżnił krakowiaki miejskie i wiejskie. Refleksjom poddany zostaje nie tylko sam tekst, ale również związany z nim taniec i muzyka. O tym aspekcie krakowiaka piszą m.in. Cyprian Norwid (Tańce słowiańskie5), a także Kazimierz Brodziński (O tańcach polskich6), Kazimierz Bronikowski (Krakowiak, mazur, polka7) czy Karol Czerniawski (O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie8). Kariera literacka krakowiaka sprawia – co odnotowuje Norwid – że pieśń ta (rozumiana jako związek tekstu i muzyki)staje się reprezentatywna dla kultury polskiej, a krakowiak ma szansę stać się emblematem kultury ogólnonarodowej. Tak też się staje. Krakowiak już w połowie XIX wieku staje się formą niezwykle popularną za zachodnią i południową granicą Polski. W trzecim tomie Słowiańskich pieśni ludowych Franciszka Czelakowskiego (1827) ukazuje się 25 czterowierszowych krakowiaków ludowych i stylizowanych, po polsku i tłumaczonych na język czeski. Krakowiaki te słali do Czech polscy słowianofile: Brodziński i Andrzej Kucharski (wydawca i księgarz krakowski).Prawie 300 krakowiaków na podstawie zbioru Wacława z Oleska wydał także Vaclav Hanka w 1834 roku, wzmacniając tym czeskie odrodzenie narodowe. Moda na „czeskie krakowiaki” zachęciła Jarosława Langera do wydania całego cyklu stylizacji, które miały posłużyć do wzmocnienia ducha narodowego wśród Czechów i rozpropagowania czeskiej (!) tradycji ludowej. Do grona admiratorów krakowiaka należał także słowacki poeta Józef Paweł Szafarzyk, który pieśni polskie zbierał od wczesnej młodości, a w pozyskiwaniu tekstów polskich wspierał go Józef Samuel Bandtkie, krakowski profesor i słowianofil. Część z nich opublikował Szafarzyk w wiedeńskim piśmie „Prvotiny”, a część ukazała się w Peszcie jako Pieśni świeckie ludu słowiańskiego (1827) w zbiorze, który wydała Jan Kollar z przedmową Szafarzyka. Krakowiaki tłumaczono także na język niemiecki – 86 tych utworów ukazało się w dziele Dioskuren fur Wissenschaft und Kunst(1837), w przekładzie Teodora Mundta.

Genologia

Krakowiak, podobnie jak romantyczna ballada, to gatunek łączący cechy wszystkich trzech rodzajów literackich. Aktualizuje bowiem zarówno sytuację wyznania typową dla liryki, sytuację opowiadania charakterystyczną dla epiki oraz sytuację prezentowania, jaka występuje w dramacie 9. Niektóre krakowiaki mają charakter bardziej liryczny, pieśniowy, o regularnej budowie stroficznej i są dość wnikliwą prezentacją sfery uczuciowej podmiotu. Inne z kolei odznaczają się ujęciem epickim, opowiadają konkretną fabułę – często zaczerpniętą z historii (także tej lokalnej) – i te wykazują budowę stychiczną. Jeszcze inne, wyraźnie udramatyzowane, przyjmują charakter scenek rodzajowych, najczęściej oscylujących wokół tematów miłości (utwory Wasilewskiego, Anczyca, Majeranowskiego). W zależności od formy krakowiaka, podmiot przyjmuje charakter epicki lub liryczny. Zdarzają się też i takie krakowiaki, które przyjmują formę dialogową lub wypowiedzi bohaterów przeplatają się z opowiadaną sytuacją. Wszystkie krakowiaki odznaczają się wyraźną stylistyką liryczną: paralelizmami, obecnością refrenu i porównaniami. W zależności od konkretnej realizacji tekst krakowiaka może mieć formę bardziej liryczną, epicką lub dramatyczną. Synkretyczny charakter krakowiaka najpełniej wykazał Wasilewski, nazywając swój cykl krakowiaków poematem, jednocześnie informując czytelnika, iż jest to pierwsza próba stworzenia dramatu opartego na pieśniach ludowych10.

Jeśli przyjąć, że gatunek literacki jest rozpoznawalny tylko wtedy, jeśli jego tekstowa aktualizacja zawiera wyznacznik stały11, niezmienny, to dla krakowiaka takim stałym wyznacznikiem mogą być: charakterystyczne typy porównań, paralelizmy oraz rymy i miary wierszowe, a w zakresie tematyki nawiązania do motywów ludowych bądź historycznych.

Co wyróżnia krakowiaki literackie?

Folklor, a konkretnie tradycja ustna stała u podstaw kształtowania się krakowiaków literackich, stylizowanych na pieśni ludowe . Helena Kapełuś w studium Romantyzm i folklor podkreśla, że zarówno ballady ludowe, jak i pieśni ludowe były znane pisarzom romantycznym nie tylko ze współczesnych zbiorów folklorystycznych, co z autopsji, bo większość twórców albo pochodziła ze zubożałej szlachty, albo żyła blisko ludu. Twórców regionu krakowskiego, z Wasilewskim jako najwybitniejszym ich reprezentantem, szczególnie zafascynowała poetyka krakowiaka, przyśpiewki charakterystycznej nie tylko dla okolic Krakowa, ale tam najchętniej wykorzystywanej do stylizacji ludowej o wydźwięku patriotycznym. Właśnie ten nurt – programowego naśladowania pieśni gminnej, ale o wyraźnie patriotycznym, narodowym rysie obok repertuaru pieśni balladowo-sentymentalnej, uznać można za jeden z najbardziej trwałych elementów romantycznej spuścizny literackiej. Tym samym wydaje się być oczywiste, że skoro balladę, będącą reminiscencją poezji gminnej uznajemy za gatunek literacki, to taką samą pozycję genologiczną należało by przyznać krakowiakowi literackiemu, który również wywodzi się z poezji ludowej.

Jan Bystroń w swoim studium poświęconym pieśni ludowej zwraca uwagę na niemal całkowity brak określeń topograficznych jako wyróżnik prostych pieśni ludowych. W przypadku krakowiaka kwestia ta przedstawia się nieco inaczej. Co prawda znajdziemy w nich także te wzmiankowane przez badacza poezji ludowej ogólniki typu „wieś”, „wioseczka”, ale nader często pojawia się nazwy podkrakowskich wsi (a obecnych dzielnic Krakowa) – Łobzowa, Prądnika, Bielan. Nazwy te pojawiają się jako rezultat silnej identyfikacji chłopów podkrakowskich z rodzimą ziemią, a także jako rezultat silniejszego niż w innych regionach kraju poczucia przynależności do narodu polskiego. Podstawą tej identyfikacji stał się dla chłopów z Małopolski udział w insurekcji kościuszkowskiej, a przekonanie o przynależności do narodu polskiego utrwalała niezwykle żywa legenda Kościuszki jako także chłopskiego naczelnika. Dzięki udziałowi w powstaniu w 1794 roku chłop krakowski stał się na tyle świadomym swej roli, że wyrażał ją później w licznych pieśniach krążących na ogół w formie ustnej.

Podsumowanie

Krakowiak literacki to pochodna krakowiaka ludowego – funkcjonującego również w tradycji ustnej, gminnej(nie zajmujemy się genologią gatunków ludowych, bo zagadnienie to posiada własne, odrębne studia). Jego „oderwanie się” od krakowiaka ludowego narastało stopniowo.Zjawisko to obserwować możemy na przykład we wspomnianym WiesławieBrodzińskiego, w którym autor jedynie nawiązuje do weryfikacji krakowiaka, aby oddać koloryt lokalny podkrakowskiej wsi, a także w Cudzie mniemanym Bogusławskiego. Krakowiaki literackiezaczęły pojawiać się w szczytowej fazie romantyzmu krajowego, tj. na przełomie lat 30. i 40. XIX wieku, głównie w krakowskim środowisku literackim. Były wyrazem admiracji historii i kultury Krakowa, a z czasem stały się także ważnym narzędziem walki politycznej, wykorzystywanym nie tylko przez miejscowe koterie, ale również przez urzędników z państw zaborczych.

Pojawienie się, rozwój a potem zanik krakowiaka jako gatunku literackiego wiąza należy z przemianami w życiu literackim i społecznym. Popularność krakowiaka w okresie romantyzmu tłumaczyć można jego ludową proweniencją, co zbiegło się z romantycznymi zainteresowaniami folklorem i narodową historią, do tematów której krakowiaki się odwoływały. Krakowiaki uzyskały status poezji w XIX wieku, stając się przedmiotem naśladownictwa, a więc czynnikiem pobudzającym pewną konwencję literacką.

 

 

1 Świadectwo tych wpływów zasygnalizowane było w tomie Krakowiak w swojej postaci (rok wydania 1754), nawiązującym do zbioru przysłów Salomona Rysińskiego z 1618 roku.

2 K. Majeranowski, Śpiewki narodowe Krakowiaków i Krakowianek, idących do sypania mogiły Tadeuszowi Kościuszce na Górze Bronisławy przy Krakowie dnia 16 października 1820, dołączone do sceny lirycznej Pierwsza miłość Kościuszki

3 I to z różnych okazji. Np. młodzież gromadząca się w domu profesora Hermana Schugta śpiewała krakowiaka Anny Schugtówny dedykowanego młodzieży wyruszającej do powstania listopadowego – Od Krakowa przybywamy.

4 A. Puszkin, Krakowiak. Szal czarny, przekład A.E. Odyniec, [w:] „Melitete, noworocznik wydany przez Antoniego Edwarda Odyńca”, Warszawa 1830, s. 137-138. Toż [według Kołodziejczyka:] Nowy Parnas Polski. Poznań, oddział II, s. 43. III Zbiór arii rkps BJ 1979:1396/15 (18)

5 C. Norwid, Tańce słowiańskie, [w:] tenże, Pisma wszystkie, t. 6, Warszawa 1971, s. 385.

6 K. Brodziński, Dzieła, t. VII, Wilno 1834

7 K. Bronikowski, Krakowiak, mazur, polka [w:] tenże, Pamiętniki polskie, Przemyśl 1883, t II, s. 171 – 177.

8 K Czerniawski, O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 108 i 109.

9 Kryteria genologiczne na podstawie książki A. Kulawika, Zarys poetyki, Kraków 2013, s. 176.

10 Por. E. Wasilewski, Krakowiaki, [w;] tenże,

11 A. Kulawik, Zarys poetyki, op.cit., s. 177.